Wetenschap Vandaag | Bnr

Mede mogelijk gemaakt door: Broadwick Ons skelet is een enorm dynamische structuur. De vorm en samenstelling verandert ons hele leven. In onze botten vind je onder andere heel veel osteocyten: cellen die - bijna net als neuronen in de hersenen - in ons skelet een heel netwerk vormen. We hebben het dan over zo'n 42 miljard van deze cellen die 23 biljoen connecties hebben met elkaar hebben. Dit netwerk houdt de gezondheid van onze botten in de gaten en reageert op dingen als groei, druk, hormonen en dus ook op schade en ouderdom. Dat doen ze door tegen andere cellen in de omgeving te zeggen: bouw meer botcellen, of breek beschadigde cellen af. Een beetje als een soort aannemer, of manager.Als dat niet goed in balans is en die manager-cellen doen hun werk bijvoorbeeld niet goed, dan kunnen er ziektes ontstaan als osteoporose, waar zo'n 900.000 mensen in Nederland op het moment last van hebben. Het onderzoeken van deze cellen is niet makkelijk. Onder andere omdat ze in die harde botstructuur zitten. Je kunt z

Mede mogelijk gemaakt door: Broadwick Een microfossiel, gevonden in zoetwatermeer Loch Torridon in de Schotse Hooglanden en uitstekende staat, bevat een bijzonder organisme. Een organisme met multicellulaire eigenschappen. Met meer dan één celtype dus. Het zijn eigenschappen waarvan werd gedacht dat ze pas 400 miljoen jaar later tevoorschijn kwamen. Ook de plek waar deze fossiel werd gevonden is bijzonder. De gedachte is lang geweest dat het leven - de complexere organismen - vanuit de oceaan het land op zijn gegaan om zich vervolgens daar verder te ontwikkelen tot de landdieren die we nu kennen. Deze vondst laat zien dat dit ook vanuit zoetwatermeren kan gebeuren. Toch blijven er nog genoeg vragen onbeantwoord. Want hoe vindt nou precies die evolutie van een eencellig organisme naar een organisme met meer dan één celtype plaats, zowel binnen de flora als fauna? Deze laatste ontdekking is één van de ontbrekende schakels bij het vinden van een antwoord op die vraag, meent onderzoeker Paul Strother, maar

Mede mogelijk gemaakt door: Broadwick In het westen hebben we hiv dan misschien wel goed onder controle, er zijn jaarlijks nog steeds bijna 700.000 hiv-gerelateerde sterfgevallen. Dat komt vooral doordat een heleboel mensen geen toegang hebben tot hivmedicijnen of hiv-testen. En nu, door corona, is dat probleem nog groter. Het Aidsfonds heeft uitgerekend dat dit de komende twee jaar zal leiden tot nog eens 150.000 extra doden bovenop die 700.000 per jaar die er dus al zijn. Als iemand wel toegang heeft tot de juiste medicijnen en je gebruikt ze op de juiste manier, dan ben je niet meer besmettelijk. Maar omdat 1 op de 3 besmette mensen die medicijnen niet heeft, loopt het aantal besmette mensen nog steeds op. Ook doordat ouders het bijvoorbeeld doorgeven aan hun kinderen. Iets wat dus voorkomen kan worden. Stapje verder Maar het liefst gaan onderzoekers nog een stap verder dan wat er nu al kan. Want nu draag je zelfs als je de juiste zorg hebt hiv je hele leven bij je. Je moet die medicijnen elke dag slik

Mede mogelijk gemaakt door: Broadwick We nemen een wandeling door het werk van deze pionier van het ruimteonderzoek en horen van zijn zoon Jan de Jager hoe het was om zijn vader aan het werk te zien. Wat heeft hij van hem geleerd? Meer lezen over het werk van Kees de Jager kan onder andere in de nieuwste editie van New Scientist. See omnystudio.com/listener for privacy information.

Mede mogelijk gemaakt door: Broadwick Je ziet natuurlijk vaker onderzoeken voorbijkomen waarin een link tussen het één en het ander wordt gevonden. Zeker als het over gezondheid gaat en ziektes. Waar je dan altijd op moet letten is: hoe representatief is zo'n onderzoek? Hoeveel mensen zijn er bestudeerd? En hoe goed zijn andere factoren uitgesloten die ook invloed kunnen hebben op de uitkomst? In het geval van dit onderzoek, dat is uitgevoerd door de University of Eastern Finland, hebben ze data gebruikt van 2570 mannen van middelbare leeftijd. Begin jaren 80 zijn - met een andere intentie dan nu - allerlei gegevens omtrent gezondheid van deze groep mannen verzameld. Toen met het idee om naar hartziekten te gaan kijken. Twee keer volgde een follow up waarbij dezelfde dingen werden gemeten en nu hebben ze de data tot 2012 gebruikt om naar de link tussen eenzaamheid en kanker te kijken. Aan de hand van deze data konden ze zien dat inmiddels 25 procent van de deelnemers kanker heeft gekregen. 11 procent is d

Mede mogelijk gemaakt door: Broadwick Het klinkt misschien als iets eetbaars, maar spaghettificatie is niet bepaald smakelijk. Het is eigenlijk te vergelijken met de getijdenkrachten op aarde. Wat dichterbij de bron van zwaartekracht zit, daar wordt meer aan getrokken dan iets wat verder weg zit. In het geval van een zwart gat zijn die krachten alleen gigantisch. Komt een ster daarbij in de buurt, dan zal de kant die het dichtst bij is sneller naar het gat toe worden getrokken dan de andere kant. Is de zwaartekracht van de ster zelf niet meer sterk genoeg om de boel bij elkaar te houden, dan ontstaat er slierten en spreken we van spaghettificatie. Proces van een jaar Hoe lang het vervolgens duurt voordat de ster met een laatste grote lichtflits voor altijd verdwijnt hangt af van verschillende dingen: de grootte van de ster, maar ook de grootte van het zwarte gat. Ook kan het nog zo zijn dat de slierten een hele tijd maar een beetje ronddraaien. Want pas als de kop en staart elkaar raken is het einde verhaa

Mede mogelijk gemaakt door: Broadwick Veruit de meeste van de zonnepanelen die we nu hebben zijn gebaseerd op zonnecellen van kristallijn silicium. Deze zijn relatief goedkoop en ze kunnen bijna een kwart van de invallende zonne-energie in stroom omzetten. Ondertussen wordt er ook al aan nieuwe type zonnecellen gewerkt, maar veel daarvan zijn nog erg duur om te maken. Dus tegelijkertijd wordt er gekeken hoe we de bestaande zonnecellen nog verder kunnen optimaliseren. Dat betekent: het rendement omhoog, zonder dat de productiekosten stijgen.Hoe hoog kun je gaan? Je hebt natuurlijk altijd te maken met een fundamentele limiet: wat er volgens de natuurwetten kan. Al het licht opvangen, dat ook weer uit verschillende soorten licht bestaat, kunnen de zonnecellen van nu niet. Theoretisch zou 30 procent moeten kunnen. Maar doe je dat met technieken die ook geschikt zijn voor massaproductie, dan kom je op zo'n 27 procent uit. Dat halen zonnecellen nog niet. Die zitten een stuk dichter bij de 20 procent. Als je het

Mede mogelijk gemaakt door: Broadwick Planten kunnen wel tienduizenden genen hebben. Sommige planten hebben er zelfs meer dan de mens. En achter een eigenschap als vorm of kleur zitten vaak hele ingewikkelde processen. Nog even los van de invloed op een plant van de omgeving en omstandigheden is er vaak niet één gen of één stofje verantwoordelijk voor een eigenschap. Ook kan een gen meerdere processen aansturen. Zorg je voor een hogere expressie van een gen, dan kan dat dus meerdere effecten hebben. Het onderzoek naar plantengenen is dus nog niet zo makkelijk.Hoog of laag In deze nieuwe studie waren ze benieuwd naar het mechanisme achter de hoogte van plant. Waarom groeit de ene plant de lucht in en blijft de andere dicht bij de grond? Evolutionair gezien heeft het beiden zo z'n voordelen. Dicht bij de grond zit je als plant beschut en heb je minder kans om opgegeten te worden. Ook hoef je geen energie te stoppen in lange stengels. Maar hoog in de lucht verspreiden zaadjes zich makkelijker en vang je meer

Mede mogelijk gemaakt door: Broadwick Een auto die voorbijkomt, een mug, een pratend iemand die langsloopt: het zijn allemaal bewegende geluiden. Nou is er veel onderzoek gedaan naar hoe goed onze ogen bewegend beeld kunnen volgen, maar amper onderzoek naar hoe goed onze oren bewegend geluid kunnen volgen. Gek genoeg is er dan wel weer een onderzoek gedaan naar het volgen van bewegend geluid met onze ogen. Daar blijken mensen heel slecht in te zijn. Maar ook als je de literatuur induikt op zoek naar hints dat we toch echt wel geluiden kunnen volgen (met welk lichaamsdeel dan ook), lijkt daar weinig bewijs voor. Dat vond Marc van Wanrooij van de Radboud Universiteit maar vreemd. Hij zette een experiment op om het voor eens en voor altijd op te helderen. Proefpersonen zaten in een donkere ruimte waar ze niets konden zien terwijl er een robotarm met een speakertje in willekeurige bewegingen om hen heen bewoog. Ze werden gevraagd het geluid met hun hoofd te volgen. En ja hoor, dat ging geweldig goed. We kunne

Mede mogelijk gemaakt door: Broadwick Aan de therapie wordt al zo'n twintig jaar gewerkt. Het moet uitkomst bieden voor patiënten met de aangeboren afweerziekte SCID. Nu is het zo dat kinderen en baby's met deze zeldzame aandoening afhankelijk zijn van een geschikte stamceldonor. Wordt die niet gevonden dan worden vaak de ouders als donor ingezet, maar die match is niet ideaal en daardoor werkt de behandeling vaak slecht of helemaal niet. De nieuwe stamcelgentherapie combineert - zoals de naam al zegt - stamceltherapie en gentherapie. Hierbij wordt de fout in de stamcellen van een patiënt buiten het lichaam gecorrigeerd en daarna worden de cellen weer teruggeplaatst. Bij deze aanpassing van een stamcel wordt gebruik gemaakt van een virus. Een virus dat bouwsteentje voor bouwsteentje is opgebouwd in het lab en dat kreupel (onschadelijk) is gemaakt. Dit virus bouwt vervolgens een goede versie van het gewenste gen in het DNA van de stamcellen in. Als dit allemaal goed gaat deelt het nageslacht van zo'n verbet

Mede mogelijk gemaakt door: Broadwick Terwijl de nieuwe Tweede Kamer nog druk bezig is met het debat over de gaswinning in Groningen, zitten ook wetenschappers niet stil. Lang was onduidelijk of er in Groningen naschokken plaatsvonden of dat aardbevingen alleen direct door de gaswinning veroorzaakt werden. Hoe meer je weet over de oorzaak van een beving, hoe beter je in de toekomst kunt voorspellen welke omstandigheden welke bevingen veroorzaken, wat de heftigheid zal zijn en hoeveel tijd er tussen de schokken zit. Zo kun je bijvoorbeeld ook bepalen of het zin heeft om nog even te wachten met reparaties, of dat het juist zaak is om heel snel aan de slag te gaan. Om erachter te komen of er in Groningen sprake is van naschokken - die zich weer heel anders gedragen dan primaire aardbevingen - hebben onderzoekers data in een statistisch model gezet waarmee het mogelijk werd om te berekenen om wat voor soort beving het ging. In zo'n 27 procent van de gevallen bleek het om naschokken te gaan. Nou zijn daarmee

Mede mogelijk gemaakt door: Broadwick AMOLF-onderzoekers Lukas Helmbrecht en Wim Noorduin hebben een reactieve inkt ontwikkeld die - in combinatie met de juiste ondergrond - een halfgeleider wordt die gekleurd licht uitzendt. De inkt zelf geeft dus geen licht, de ondergrond ook niet en ze hebben ook beiden geen kleur, maar komen ze met elkaar in contact dan reageren ze op elkaar en dan krijg je in de juiste setting gekleurd licht. Waarom is dit nou een verbetering op wat er al was? Het draait allemaal om het maken van perovskiet: een veelbelovend materiaal dat belangrijk is voor die nieuwe generatie zonnecellen en leds. Met de oude technieken had je meerdere laagjes van verschillende soorten perovskiet nodig om de juiste kleuren te krijgen voor bijvoorbeeld het schermpje van je telefoon. Met deze nieuwe techniek heb je maar één laagje nodig, dat al die kleuren kan verzorgen en ook nog eens makkelijker aan te brengen is. Minder materiaal en minder moeite dus. De paper vind je hier: Ion Exchange Lithograp

Mede mogelijk gemaakt door: Broadwick Wetenschapsjournalist Maartje Kouwen en haar collega's Steijn van Schie en Koen Moons hebben een boek geschreven genaamd 'Eksters houden van bling bling', waarin een aantal hardnekkige misvattingen vakkundig onderuit worden gehaald. Ze plozen hiervoor stapels onderzoeken uit en belden met verschillende wetenschappers. En eerlijk is eerlijk: een paar geloofde ik (tot nu) ook gewoon. We bespreken een paar van deze mythes: eksters houden van bling bling, spinazie mag je niet twee keer opwarmen, urine stinkt na het eten van asperges, een snotneus moet je snuiten en schuin afgesneden bloemen nemen meer water op. See omnystudio.com/listener for privacy information.

Mede mogelijk gemaakt door: Broadwick Het nieuws komt uit het Fermilab: de Amerikaanse tegenhanger van het Europese CERN. Daar werd iets minder dan 20 jaar geleden al eens hetzelfde experiment gedaan op een andere locatie: Brookhaven in New York. In 2013 werd de hele installatie verhuisd naar Illinois en dat was spectaculair: de enorme magneet van 15 meter breed - daarmee te breed om zomaar door de lucht te vervoeren - werd in 35 dagen per schip en vrachtwagen naar het nieuwe lab gebracht. Wat hebben ze nou precies gemeten? Ze hebben gekeken naar een eigenschap van één van de elementaire deeltjes: het muon. Dat deeltje lijkt op een elektron, maar is zwaarder. Van dit deeltje hebben ze een eigenschap bestudeerd die het magnetisch moment heet. Vanuit het standaardmodel - het model waarin staat beschreven hoe natuurkrachten en elementaire deeltjes zich zouden moeten gedragen - laat dit magnetisme zich goed voorspellen. De eigenschap laat zich ook heel nauwkeurig meten. Toen dit in het Fermilab werd gedaan, v

Mede mogelijk gemaakt door: Broadwick In de VS vindt momenteel de inauguratie van de Amerikaanse Space Command plaats, waar Professor of Space Law Frans von der Dunk een keynote zal houden. Ik sprak met hem over de stand van zaken rondom ruimterecht en de uitdagingen die er (voorlopig nog wel even) zijn. Wetgeving maken rond ruimterecht is niet makkelijk: de ruimte is oneindig, niemand is er de baas en meer dan de helft van de staten ter wereld doet inmiddels wel iets met ruimtevaart. Er bestaat sinds 1967 een ruimteverdrag waarin al wel enkele regels staan. Zo mag je bijvoorbeeld geen militaire basis op de maan beginnen, of je een stukje van de ruimte toe-eigenen. Maar nu er steeds grotere belangen meespelen, is het volgens Von der Dunk hard nodig om met meer en duidelijkere regels te komen. Een onderwerp dat hoog op de lijst moet staan - en een relatief makkelijke omdat er een gemeenschappelijk belang bij komt kijken - is volgens hem ruimtepuin. 'Het is in niemands belang dat het straks niet eens meer

Mede mogelijk gemaakt door: Broadwick De vleugels van libellen en cicaden, maar ook de bladeren van de lotus plant hebben het: een oppervlakte met speciale eigenschappen - soms anti-bacterieel, soms zelfreinigend - die onderzoekers maar wat graag na zouden maken. Op de bladen van een lotusplant zitten microbolletjes die zorgen voor een extreem waterafstotend effect. Zo houden de bladen zichzelf schoon. Op de vleugels van bijvoorbeeld een libelle vind je piepkleine nanonaaldjes. Deze naaldjes prikken door de celwanden van bacteriën heen en maken ze zo dood. Beide eigenschappen zouden het goed doen op materialen gemaakt door de mens. Denk aan zelfreinigende badkamertegels, of autolak die je nooit meer hoeft te wassen, of de deurklink van de wc die zelf de bacteriën uit de weg ruimt. Maar zo makkelijk is het niet gebleken om dit na te maken. Het lukt steeds vaker om de eigenschappen na te maken, maar dan heb je nog geen opschaalbare techniek. Daar gaat het nu vaak mis. De laatste jaren zijn er wel weer mo

Mede mogelijk gemaakt door: Broadwick Iets minder dan een jaar geleden kwam er uit een onderzoek dat het thuisvoordeel van voetbalclubs verdween doordat er niet langer publiek aanwezig was bij de wedstrijden. Nu, een jaar later, is er veel meer data ter beschikking en dat levert volgens Duitse onderzoekers een hele andere conclusie op. Ze bekeken voor het onderzoek de data van 1000 professionele wedstrijden in het Europese voetbal zonder publiek en zo'n 40.000 wedstrijden die voor de pandemie werden gespeeld met publiek. Ook legden ze er een stapel amateurwedstrijden naast als controlegroep, omdat thuisvoordeel daar amper een rol speelt. Ze bestudeerden balbezit, goals en einduitslagen en zagen dat er een kleine daling in het thuisvoordeel was bij de afwezigheid van publiek, maar deze was zo klein dat hij amper significant is. Waarin ze tot hun verbazing wel een groot verschil zagen, was het gedrag van de scheidsrechters. Die bleken een stuk minder in het nadeel van de uitploeg te fluiten dan wanneer het

Mede mogelijk gemaakt door: Broadwick Wetenschapper Elizabeth Clare van Queen Mary University in London is DNA- en biodiversiteit onderzoeker. Ze probeert te ontdekken welke soorten waar leven en doet dat ook nog eens op plekken die enorm moeilijk te bereiken zijn, zoals grotten. Nou wordt er door wetenschappers al omgevings-DNA uit water gevist. Daarmee kunnen ze al zien: wat leeft hier allemaal in de buurt.Van drijven naar dwarrelen Het DNA-materiaal dat uit water gefilterd wordt kan van alles zijn: kleine huidschilfers, haartjes, of cellen die al afgebroken zijn en cellen waarop DNA meereist. Dat materiaal wordt uit het water gehaald met een extreem fijnmazige filter die eigenlijk wel wat wegheeft van een koffiefilter. Nou was Clare bezig met een rapport over omgevingsmonitoring en DNA en toen dacht ze: als dit kan in water, kan dit dan eigenlijk ook niet in de lucht? Na uitvoerig onderzoek vond ze niet veel meer dan speculaties en één groep studenten uit Japan die het gelukt was, maar die ze niet kon

Mede mogelijk gemaakt door: Broadwick Over de hele wereld buigen wetenschappers over deze kwestie. We weten daardoor ook al best veel. Bijvoorbeeld dat het beloningscircuit in de hersenen een grote rol speelt. Ergens waar ook ons plezier wordt gestuurd als we bijvoorbeeld iets lekkers eten, seks hebben, of sommige drugs gebruiken. Maar wat veroorzaakt dat gevoel nou? Komt het vanuit de hersenen zelf? Of reageren hersengebieden op iets? En waar dan precies op?Van kippenvel naar schouders ophalen In 2017 waren ze al een heel eind met het beantwoorden van deze vraag. In een experiment lieten onderzoekers 17 proefpersonen naar muziek luisteren, terwijl met transcraniële magnetische stimulatie (TMS) het betrokken hersengebied werd gestimuleerd of juist geremd. Die techniek werkt met magneten die zorgen voor elektrische stroompjes. Wat ze ontdekten was dat ze met dat stimuleren of remmen ook de hoeveelheid genot bij het luisteren naar muziek konden beïnvloeden. In een tweede experiment dat nu is uitgevoerd her

Mede mogelijk gemaakt door: Broadwick Het begon allemaal 20 jaar geleden. Ecoloog Daniel H. Janzen wilde kijken of bomen op een stuk grond in Costa Rica sneller zouden terug groeien als er landbouwafval als compost werd gebruikt. Hij kiepte 1000 vrachtladingen met sinaasappelpulp op braakliggend terrein en binnen no time groeide er weer van alles. Alleen een concurrerend sinaasappelbedrijf werd jaloers en saboteerde het project door te beweren dat het gevaarlijk was voor het milieu. Ook al bleek dit later onwaar, het was het einde van het onderzoek. Met bosjes aan de cafeïne Er bleven wel mensen in de omgeving onderzoek doen naar bosherstel, waaronder onderzoeker Rebecca Cole. Zij deed samen met een collega recent een nieuwe poging. De sinaasappelpulp werd ingeruild voor koffiepulp: een gigantische afvalstroom van de koffieproductie waar producenten maar al te graag vanaf zijn. Ze dumpten 30 ladingen koffiepulp op een braakliggend stuk grond en lieten een tweede stuk grond leeg als controlemeting. Binnen t